Plasebo Nedir?
Plasebolar farmakolojik tesirleri olmaksızın, ilaç niyetiyle
ve onun beklentisiyle alınan maddelerdir.
Dolayısıyla hastalık semptomlarını hafifletebilmekte ya da hastaların bu semptomları pozitif istikamette yorumlamalarına sebep olabilmektedirler.
İlaçlara has farmakolojik şekilleri olan fakat aslında, ilaç faktör maddesi değil inert bir maddeyi sahibi olan preparatlar olarak plasebolar, bir dereceye kadar ve çoğunlukla de geçici bir müddet terapötik aktivite göstermektedirler.
Çünkü plasebolar; bir semptoma, sendroma ya da hastalık vaziyetine özel bir etkinliği olmayan fakat tesiri olan, rehabilitasyonun faktör maddesiz formlarıdırlar.
Dolayısıyla plasebo tesir hastalığın değişimini gerçekleştiren simgesel bir ehemmiyet taşımaktadır.
Tedavinin bir parçası olan plasebolar belirli bir farmakolojik ve fizyolojik kaliteyi oluşturmazlar.
Plasebo kulanımınıdan ilk soz eden bireyin Sir Thomas Percival bulunduğu bildirilmektedir.
Percival plasebo kulllanımına 1803 seneninde “Tıbbi Etik” isimli yayınında değinmiştir.
Daha ardından 1811’de Hooper’ın tıp sözlüğünde de plasebo tarifi bulunmuştur.
19.yy’ın sonlarına doğru doktorlar plasebo ve plasebo etkinin farkına varmışlar ve tedavilerinde bundan faydalanmışlardır.
Dolayısıyla hastalık semptomlarını hafifletebilmekte ya da hastaların bu semptomları pozitif istikamette yorumlamalarına sebep olabilmektedirler.
İlaçlara has farmakolojik şekilleri olan fakat aslında, ilaç faktör maddesi değil inert bir maddeyi sahibi olan preparatlar olarak plasebolar, bir dereceye kadar ve çoğunlukla de geçici bir müddet terapötik aktivite göstermektedirler.
Çünkü plasebolar; bir semptoma, sendroma ya da hastalık vaziyetine özel bir etkinliği olmayan fakat tesiri olan, rehabilitasyonun faktör maddesiz formlarıdırlar.
Dolayısıyla plasebo tesir hastalığın değişimini gerçekleştiren simgesel bir ehemmiyet taşımaktadır.
Tedavinin bir parçası olan plasebolar belirli bir farmakolojik ve fizyolojik kaliteyi oluşturmazlar.
Plasebo kulanımınıdan ilk soz eden bireyin Sir Thomas Percival bulunduğu bildirilmektedir.
Percival plasebo kulllanımına 1803 seneninde “Tıbbi Etik” isimli yayınında değinmiştir.
Daha ardından 1811’de Hooper’ın tıp sözlüğünde de plasebo tarifi bulunmuştur.
19.yy’ın sonlarına doğru doktorlar plasebo ve plasebo etkinin farkına varmışlar ve tedavilerinde bundan faydalanmışlardır.
Ancak Lous Pasteur gibi bilim adamlarınca, belirli hastalıklara kapı aralayan bakterilerin bulunması tıp uygulamalarında plasebolara, inanışlara, beyin-vücut etkileşmelerine olan alakayı azaltmıştır.
Diğer taraftan plaseboların, rehabilitasyonun bir parçası olmak adına elimine edildiklerinde sorun yarattıklarının anlaşılmasıyla plasebo tüketimine olan alaka 1950’ler de yine artmış ve o senelerde Beecher, Pepper ve Lasagna plaseboyla alakalı tetkiklerin öncülüğünü yapmışlardır.
Aynı senelerde plasebolara ve plasebo tesire olan ilgide görüş ayrılıkları yanında görüş ortaklığını da getirmiştir.
1960’larda bilhassa psikiyatri bölümünde çalışmayan doktorlar tedavilerinde plasebo tüketimini desteklerken, psikiyatristler kendisi içlerinde de bölünerek, plasebo tüketimine karşı çıkmış veyahut plasebo tüketimini desteklemişlerdir.
Hastalar için birer faktör olabilecek psikolojik faktörlerin daha düşük öneme alındığı ve geçerli tedaviler olarak cerrahi ve farmakolojik uygulamalara yoğunlaşan tıbbi etraflarda ise plasebolara “içi boş” olarak tanımlanmaktadır.
Plasebo latince bir kelimedir ve sözcük manası “memnun edeceğim” demektir.
Hastalıkların tedavisinde sarfedilen, belirli bir dereceye kadar ve çoğunlukla kısa bir müddet terapötik aktivite gösteren plasebolar, mesela ağrılı ya da anksiyeteli hastalarda kullanıldığında semptomları pozitif istikamette düzeltmektedirler.
Dolayısıyla plaseboların genel olarak kullanım gerekçelerine bakmak gereklidir.
Plasebo tüketiminin gerekçeleri nelerdir?
Yeni ilaçların, ilaç faaliyeti araştırmalarında, nonspesifık etkilerin muayenesi için gereklidirler.
Tedavilerin etkinliğini ölçmede kullanılırlar.
Doktorlar mental hastalıkların tedavisinde sarfedilen ilaçların hasta üstünde meydana gelen tesirlerini tanımak için kullanmaktadırlar.
Plasebolar meçhul olarak kullanıldıklarında, gözlemcinin ve hastanın önyargısını elimine eden vasıtalar olmaktadırlar.
İlaçların tesir mekanizmalarının incelenmesinde ehemmiyetli araçlardır.
Plasebolar, hastalığın tabii seyrine bağımlı olan değişimleri, ilaç tesirine bağlı olanlardan ayırt ettirirler.
Plasebolar, kimyevi bir maddeye tesir kazandırmak ya da kimyevi maddenin sahip olunan tesir mekanizmasını çoğaltmak dışında da ehemmiyetli bir nedenle kullanılmaktadırlar: Rehabilitasyonu olmayan ya da tedavisine hekimce lüzum görülmeyen hallerde hastanın cesaret ve moralini savunmak için ilaç adına kullanılmaktadırlar.
Plasebo tesiri oluşturmada plasebodan da ehemmiyetli olan kimi etkenler bulunmaktadır;
a) Hastaların olumlu inanç ve beklentileri,
b) Doktor ya da sıhhat çalışanlarının olumlu inanç ve beklentileri,
c) Hasta ve doktor arasındaki hareketli ve iyi ilişkiler,
d) Makul hasta ve hastalık.
Plasebolarm kullanımın bakıldığında plasebo tedavisinin, operasyondan hasta öyküsü almaya kadar geniş bir yelpazeyi kapsamına giren anlaşılmaktadır.
Örneğin 1955 seneninde “plasebo etki”nin öncülüğünü yapan olan Beecher; ilaçların yol açtığı ruhsal farklılıklar, anksiyete, operasyon ertesi yara ağrıları, deniz tutması, soğuk algınlığı, ağrı ve öksürük gibi olayların %35’inde plasebo tesiri belirlemiştir.
Yakın zaman da astım, göğüs anjini, konjestif kalp yetmezliği ve koroner arter hastalıkların mortalitesinde plasebo etkiden soz edilmektedir.
Örneğin; bir incelemede plasebo rehabilitasyonu gören bronşiyal astım hastalarının %66’sında, farklı bir incelemede ise herpes simplex virüsü olan hastaların % 80’inde iyileşme bulunduğu belirtilmektedir.
Ancak, hastanın ruhsal durumunun, hastalığı konusunda davranış ve davranışlarının, heyecan derecesinin, yorumunun rol oynadığı, ağrı, çöküntü, anksiyete ve iştahsızlık gibi semptomların ve kimi özerk sinir sistemi bozukluklarının plaseboya iyi yanıt verdiği; ateş, organik bozukluklar, midriyazis gibi somatik bulguların ya da durumların plaseboya yanıt vermediği ifade edilmektedir.
Dolayısıyla plasebo yanıtı etkileyen faktörlere de değinmek gereklidir.
Plasebo yanıtı etkileyen etkenler nelerdir?
Kalıtsal ve alakalı psikolojik değişkenler
Etrafsal faktörler
Hekim-hasta etkileşmesi
Deneyimlerin etkilediği algılar
Rehabilitasyonun yapıldığı bölge, mekan
Stres
Rehabilitasyon süreci
Klinisyenin ve hastanın tedaviden beklentileri
Plaseboyu uygulayan şahsa ilişkin faktörler*
İlgi
Sempati
Empati
Yakınlık
Ilımlı olmak
Prestij
Hastalığa ilişkin etkenler (örneğin ağrı karakteristiği)
*Hekim-hasta ilişkisinde doktorun davranışları, sarfedilen ilacın yararına dönük inandırıcılığı ve samimiyeti, hastaya gösterdiği samimiyet ve verilen emniyet, ilacın plasebo etkinliğini artırabilmektedir. Bu vaziyetin tersinin yaşandığı olaylarda da, örneğin; doktorun alakasızlığı, soğukluğu ve kararsızlığı plasebo faaliyeti azaltabilmektedir.
Plasebo uygulandığında, hastalık belirtilerinin düzeldiğini, somatik ve/veya ruhsal halinde farklılık olduğunu ifade eden şahıslara plasebova reaksiyon verici (placebo reactor), plasebo kullandığında yan tesir olduğunu ifade eden şahıslara ise plasebova negatif reaksiyon veren (placebo negative reactor) olarak tanımlanmaktadır.
Plaseboya reaksiyon vericilere uygulanan psikolojik testlerde, çoğunlukla telkine yatkın, ekstrovert, özgüveni az, başkalarına bağımlı olmayı seçenek eden, kendine söylenenlere veyahut okuduklarına basit inanan, nörotik şahıslar oldukları belirtilmektedir.
Ancak plaseboya reaksiyon verme vaziyeti, aynısı kişide, saate ve içerisinde bulunulan koşullara göre değişim gösterebilen, sabit olmayan bir vaziyet olmaktadır.
Dolayısıyla plasebo etkinin farkına varan ve plasebo yanıtı etkileyen etkenleri de öneme alan doktorun, rehabilitasyonun başarılı olmasını henüz iyi değerlendirebildiği ve plasebo etkinin teşekkülünde doktor ilgisinin arttığı literatürde belirtilmektedir.
